Το διήγημα πριν το Βιζυηνό

Η πεντηκονταετία 1770-1820 κυριαρχείται από ιδεολογικά, γνωστικά, χρησιμοθηρικά και διδακτικά ενδιαφέροντα, υποταγμένα στις ανάγκες της εθνικής αφύπνισης και στη δυναμική του κλασικισμού. Στην επόμενη πεντηκονταετία, 1830-1880, κυριαρχεί ο ρομαντισμός και γράφονται ιστορικά μυθιστορήματα με θέματα τον έρωτα, τη φυγή και την περιπέτεια σε χώρες μακρινές. Εμφανίζονται και κάποια διηγήματα, αλλά είναι υποταγμένα στη φαντασία και διαφέρουν από το μυθιστόρημα μόνο στην έκταση. Γύρω στα 1880 δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για τη γένεση και τη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας και της τεχνικής του διηγήματος: α) η εξόρμηση του τύπου. Το περιοδικό είναι το φυτώριο του διηγήματος και επηρέασε την τυποποίηση ορισμένων χαρακτηριστικών του (γλώσσα, έκταση), β) η λαογραφία. Ο ιδρυτής του λαογραφικού κινήματος  Ο Ν.Γ. Πολίτης   το 1871 με τη «Μελέτη επί του βίου των νεωτέρων Ελλήνων» ανοίγει το δρόμο για τη διεύρυνση του λαϊκού πολιτισμού. Προτρέπει τους συγγραφείς προς μια διηγηματογραφία ηθογραφικού χαρακτήρα, όπου εξοβελίζεται η φαντασία και επιβάλλεται η παρατήρηση. Η λαογραφία επηρεάζει τη θεματογραφία αλλά και την αφηγηματική τεχνική του νέου είδους ( αφήγηση σε α’ πρόσωπο, ύφος προσωπικής μαρτυρίας και καταγραφής υλικού), γ) η κυριαρχία του επιστημονισμού, του εμπειρισμού και του θετικισμού, αποτελεί απαραίτητο θεωρητικό υπόβαθρο για τη στροφή από τη φαντασία προς την παρατήρηση και τη μνήμη.