ΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΚΕΣ ΠΟΡΕΙΕΣ / ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ - ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ

Αναγνώριση συλλογιστικών μεθόδων ή πορειών (παραγωγική ή επαγωγική μέθοδος)

α) Σε ένα κείμενο η αναγνώριση της συλλογιστικής του πορείας μπορεί να γίνει ως εξής:

v  Αν το κείμενο ανήκει στον αποφαντικό-κριτικό λόγο, δηλαδή ο συγγραφέας διατυπώνει μια θέση (απόφανση-ισχυρισμό) και την αποδεικνύει (απόδειξη), τότε παρακολουθούμε την πορεία που επιλέγει ως προς τη διάταξη της θέσης και της απόδειξης. Αν η πορεία είναι από τη θέση στην απόδειξη, αν δηλαδή παρουσιάζει πρώτα τη θέση του επί του θέματος που διαπραγματεύεται και στη συνέχεια την αποδεικνύει με επιχειρήματα και τεκμήρια ή απλώς την αναλύει, τότε η συλλογιστική πορεία είναι παραγωγική. Αν η πορεία είναι αντίστροφη, από την απόδειξη στη θέση, αν δηλαδή πρώτα παραθέτει τις αποδείξεις (επιχειρήματα και τεκμήρια) και στη συνέχεια συνάγει τη θέση του ως συμπέρασμα των προηγηθέντων, τότε η συλλογιστική πορεία είναι επαγωγική. [Προσοχή: ενδέχεται ο συγγραφέας να διατυπώσει στην αρχή τη θέση, να την αποδείξει στην συνέχεια και τέλος να συνάγει εκ νέου τη θέση, ως επισφράγισμα ή για λόγους έμφασης (τεχνική του κύκλου). Στην περίπτωση αυτή η συλλογιστική πορεία είναι παραγωγική]

v  Αν το κείμενο ανήκει σε άλλα είδη λόγου, όπου ο συγγραφέας περιγράφει, αφηγείται ή περιδιαβάζει ελεύθερα στο χώρο των ιδεών, τότε παρακολουθούμε την πορεία διάταξης του λόγου του μέσα στο κείμενο. Έτσι, αν ξεκινά από κάτι γενικό και σταδιακά προχωρά προς το επιμέρους-ειδικό (εξειδικεύει, επιμερίζει, αναλύει), π.χ. αφηγείται ή περιγράφει το κεντρικό γεγονός και σταδιακά προχωράει προς τις λεπτομέρειες αυτού, τότε η συλλογιστική πορεία είναι παραγωγική. Το αντίστροφο στοιχειοθετεί την επαγωγική πορεία.

    

β) Σε ένα συλλογισμό (τυπικό ή συλλογιστικό επιχείρημα) η αναγνώριση της συλλογιστικής πορείας-μεθόδου μπορεί να γίνει βάσει των παρακάτω βημάτων:

1.      Εντοπίζουμε τις προκείμενες και το συμπέρασμα και ελέγχουμε τη σχέση τους ως προς τον άξονα γενικό (όλον) και μερικό (μέρος). Έτσι, αν οι προκείμενες είναι γενικότερες του συμπεράσματος, δηλαδή από γενικές προκείμενες συνάγεται ένα μερικό συμπέρασμα (από το όλον συμπεραίνουμε το επιμέρους), τότε η συλλογιστική μέθοδος είναι παραγωγική. Αν ισχύει το αντίστροφο, δηλαδή από μερικές προκείμενες συνάγεται ένα γενικό συμπέρασμα (από το επιμέρους συμπεραίνουμε το όλον), τότε είναι επαγωγική.

2.      Αναγνωρίζουμε και το είδος του συλλογισμού με βάση το είδος των προκείμενων προτάσεων (βλ. επόμενη ενότητα). Έτσι, αν οι προκείμενες προτάσεις είναι υποθετικές ή διαζευκτικές και βάσει αυτών συνάγεται κάποιο μερικότερο συμπέρασμα, τότε πρόκειται για παραγωγικούς συλλογισμούς, ενώ, αν οι προκείμενες είναι αιτίες ή αναλογίες (σύγκριση δύο πραγμάτων), βάσει των οποίων συνάγεται κάποιο γενικότερο συμπέρασμα, τότε οι συλλογισμοί είναι επαγωγικοί.

Επισήμανση: ο κατηγορικός παραγωγικός συλλογισμός και η επαγωγική γενίκευση στη διαδικασία της αναγνώρισης προκύπτουν μέσα από το 1^ο βήμα.

ΠΡΟΣΟΧΗ: Κατά τη διαδικασία της αναγνώρισης δεν μας ενδιαφέρει ο τρόπος-σειρά διάταξης των προκείμενων και του συμπεράσματος μέσα στο κείμενο-λόγο. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί ο πομπός να αναπτύξει έναν επαγωγικό συλλογισμό με σχέση αιτίου αποτελέσματος και να τον διατάξει στο λόγο προτάσσοντας το αποτέλεσμα-συμπέρασμα και στη συνέχεια την αιτία-προκείμενη. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με τη γενίκευση. Αυτό δε σημαίνει πως ο συλλογισμός παύει να είναι επαγωγικός. π.χ. «Θα πάρω τον μεγαλύτερο βαθμό στην τάξη στο μάθημα της Ιστορίας, γιατί μελέτησα περισσότερο από όλους» Στο συλλογισμό αυτό η μέθοδος είναι επαγωγική, διότι πρόκειται για σχέση αιτίου (προκείμενη:«γιατί μελέτησα περισσότερο από όλους») και αποτελέσματος (συμπέρασμα: «Θα πάρω τον μεγαλύτερο βαθμό στην τάξη»), άσχετα αν ο πομπός βάζει πρώτα το αποτέλεσμα-συμπέρασμα, που είναι γενικό, και κατόπιν την προκείμενη-αιτία, που είναι μερική. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τεχνικής είναι ο Αριστοτέλης, ο θεμελιωτής της Λογικής, ο οποίος συνήθιζε να γράφει μια κρίση γενική (που ήταν γι’ αυτόν –στη σκέψη του– συμπέρασμα επαγωγικό, γενικευτικό) και ύστερα να παραθέτει τις επιμέρους παρατηρήσεις, οι οποίες τον είχαν οδηγήσει σ’ αυτό το συμπέρασμα. Τα Πολιτικά του τα αρχίζει  έτσι: «Πάσαν κοινωνίαν ορώμεν αγαθού τινός ένεκεν συνεστηκυίαν», (κρίση γενική, αποτέλεσμα επαγωγικού συλλογισμού). Και συνεχίζει επεξηγηματικά: «του γαρ δοκούντος είναι αγαθού χάριν πάντες πάντα πράττουσιν» (=γιατί από άπειρες περιπτώσεις που έχω παρατηρήσει τη συμπεριφορά των ανθρώπων έχω βγάλει το συμπέρασμα πως όλοι οι άνθρωποι  όλα όσα πράττουν τα πράττουν για χάρη αυτού  του αποτελέσματος που το θεωρούν αγαθό). Ο λόγος του περιέχει τρεις γενικευτικές κρίσεις (όλες συμπεράσματα συλλογισμών επαγωγικών που οδηγούν στα: «πάσαν…. πάντες πάντα»). Οι συλλογισμοί του είναι  επαγωγικοί και ας αρχίζει με το γενικευτικό όρο («πάσαν», «πάντες», «πάντα»).